Om de gekozen kerken te kunnen analyseren is het noodzakelijk inzicht te hebben op de ontwikkeling

van Keulen en Neviges tot en met de Tweede Wereldoorlog, de visies van Gottfried Böhm en de kerkenbouw na de Tweede Wereldoorlog in het algemeen. Keulen is onder te verdelen in een Middeleeuws stadscentrum, de 19e en 20e eeuwse uitbreidingen en de naoorlogse wederopbouw. Neviges is lang een klein middeleeuws dorp rond een centrale evangelische kerk gebleven, onder invloed van verschillende heerschappen. In de 17e eeuw is het een belangrijk bedevaartsoord geworden. Gottfried Böhm probeert altijd de omgeving en zijn ontwerp samen te laten werken, overgangen te creëren en gelaagdheid aan te brengen. Vooral ook omdat hij veel projecten, door de wederopbouw periode, in een bestaande stedelijke context heeft moeten bouwen.

Door hervormingen binnen de katholieke kerk, de opkomst van het modernisme en het loslaten van de starre richtlijnen van de kerkelijke architectuur, veranderden de inzichten over hoe een kerk moest functioneren en kon er vrijer met vormgeving omgegaan worden.

Bij de geanalyseerde kerken is ondermeer gekeken naar het motief, achtergrond van de locatie

en de interactie tussen context en kerk. De Tweede Wereldoorlog veroorzaakte een hausse in de kerkenbouw. Nog nooit zijn er zoveel kerken herbouwd en gebouwd in zo een korte periode. Het ontstaan van de Kolumba kapel vind haar oorsprong in de verwoestingen van de oorlog, zoals dit hoogstwaarschijnlijk ook het geval is bij de Christi kerk. Het ontstaan van de St. Gertrud is niet te herleiden op de verwoestingen van de oorlog, maar in de groeiende vraag naar kerken. Wel is de kerk geplaatst in een door de oorlog zwaar gehavende context. De Mariendom in Neviges kent geen relatie tot de oorlog, maar is gebouwd om het groeiende aantal pelgrims onderdak te bieden. De context van de Kolumba kapel kent haar oorsprong in Romeinse tijd en vormt het oudste deel van de stad Keulen. Dit veroorzaakt een belangrijke gelaagdheid op de locatie van de kapel. De St. Gertrud en Christikerk zijn beiden gebouwd in de laat 19e en vroeg 20e eeuwse uitbreidingen van de stad. Deze kennen een andere morfologie en opbouw dan de middeleeuwse binnenstad. Hier is de gelaagdheid dan ook veel jonger

van aard. Toch kent de locatie van de Christikerk een lange historische invloed op de stad. De Mariendom is op een verhoogde open plek, aan de rand van het dorp, achter het oorspronkelijke klooster gebouwd. Om zo dicht mogelijk bij de oorspronkelijke, voor de gelovigen, heilige plekgesitueerd te zijn.

De schaalverhouding tussen Keulen en Neviges, en de kerken onderling, levert een interessante

vergelijking op. De Mariendom is veruit de grootste van de vier geanalyseerde kerken, terwijl Keulen vele malen groter is dan het pittoreske Neviges. Van een grote kerk in een klein dorp zou verwacht worden dat deze veel meer invloed heeft op de context, dit lijkt niet het geval. Ondanks haar grootte heeft het ontwerp van de Mariendom niet veel meer invloed op de context, dan de drie kerken in Keulen. De belangrijkste invloed in Neviges wordt uitgeoefend door de duizenden pelgrims die het dorp jaarlijks overspoelen. De gebruikers van het gebouw en niet het gebouw zelf.

De Christikerk lijkt als enige kerk een directe invloed uitgeoefend te hebben op haar omgeving, wat terug te zien is in enkele gebouwen. Bij de Kolumba kapel en St. Gertrud lijkt geen sprake te zijn van een directe invloed van de ontwerpen en Böhm zelf op de context. Eerder laat hij de context van invloed zijn op de ontwerpen en is hij op zoek naar subtiele overgangen. Hij neemt de bestaande situatie als gegeven en zoekt hier aansluiting bij.

De invloed van Böhm op de stad Keulen met deze kerken moet dan op grotere schaal gezocht worden. Böhm heeft met zijn kerken misschien willen trachten om de wederopbouw een andererichting in te willen sturen. Om niet alles bijna letterlijk steen voor steen te herbouwen, maar om een nieuwe invulling te geven aan het overgebleven stedelijk weefsel. Met moderne gebouwen,vrij van vorm.

Indien u geïnteresseerd bent in het hele verslag vraag ik u contact op te nemen met JanssenArchitectuur.

Gottfried Böhm

Kerken in Keulen en Neviges